Aristoteles’in Retoriğinde Örtük Tasım

Aristoteles’in Retoriğinde Örtük Tasım

Hazırlıyanlar: Cem Yaşın & Can Cengiz

Özet

Ross’a (2011: 18) göre “Aristoteles on sekiz yaşındayken Atina’da Platon’un okuluna girmiş ve Platon’un ölümüne kadar on dokuz yıl orada kalmıştır.” Hocası sofistlere ve retoriğe karşı olmasına rağmen, onun okulunda 18 yıl retorik dersleri vermiştir. Ders notları, “retorik” başlığı ile günümüzde temel retorik kitaplardan biridir. Aristoteles’in ders notlarından ve üç kitaptan oluşan Retorik kitabı Türkçe’ye Mehmet H. Doğan’ın çevirisi ile  kazandırılmış ve Yapı Kredi Yayınları’ndan yayınlanmıştır. Aristoteles bu kitabında kendinden önceki tüm retorik birikimini bir araya getirmiş, mantık ve etik kuramları ile sentezlemiştir. Bu kitap retorik kuramları tarihinde Cicero’nun eserleri ile birlikte iki önemli kilometre taşından biri olmuş ve retorik kuramları ile ilgili birikimi diğer kuşaklara aktarmıştır.

Retoriği ikna araçlarının kullanma yetisi olarak tanımlayan Aristoteles’e göre ikna (persuasion) süreci inandırmadan (convince), inandırma ise göstermeden (demonstration) geçmektedir. Buradaki gösterim kanıtlarla gözler önüne serilmektir. Aristoteles bu durumu şu şekilde ifade etmektedir: “… retorik üzerine çalışmanın, tam anlamıyla, inandırma tarzlarıyla ilgili olduğu açıktır. İnandırma bir tür gösteridir, çünkü bir şeyin gösterilmiş olduğunu düşündüğümüzde tam olarak inanmış oluruz. Hatibin gösterdiği bir örtük tasımdır, buysa genel olarak inandırma tarzlarının en etkili olanıdır” (Aristoteles, 1995: 35).

Aristoteles mantıkta akıl yürütmeyi, retorikte kanıtlamayı iki kategoriye ayırır. Bunlar tümevarım ve tümdengelimdir. Aristoteles tümevarımı “bir önermenin [proposition — Ç.N.] tanıtını, benzeri birçok örneğe dayandırdığımızda, diyalektikte tümevarım” (Aristoteles, 1995: 39) olarak tanımlar. Aristoteles (1995: 39) tümdengelimli kanıt için “bir önermenin [proposition — Ç.N.] tanıtını, benzeri birçok örneğe dayandırdığımızda, diyalektikte tümevarım, retorikteyse örnektir bu” ifadesini kullanır. Tasım öncüllerden sonuç çıkaran bir dizgeyken, örtük tasımda ifade edilmeyen her öncül, hatip ve dinleyici arasında köprü oluşturur.

Herrick’ göre, “Yunanca bir terim olan örtük tasım (enthymema) “zihindeki kavrayışlar” anlamına gelmektedir ve örtük tasımlar daima hatip ile dinleyici kitlenin üyelerinin ortaklaşa inandığı veya kabul ettiği en az bir neden veya eğilime sahiptir. Her ifade edilmemiş sebep, dinleyici ve retorikçinin genel anlamıyla “zihinde kavradığı şeydir”(Herick, 2005: 152). “ Bir örtük tasım, bir inanış, bir değer veya tercih hakkında daha önceki bir uzlaşmaya dayanmaktadır. Bundan dolayı bir fikri retorik olarak savunmak, halkın değerlerinin belirgin bir farkındalığı ile iddia etmeyi gerektirir. Retorik, dinleyicinin inandığı şey ile bağlantılı olmalıdır”(Herick, 2005: 152). Maksimler (maxim) ise yaygın kanıları taşıması açısından dinleyici ve hatip arasındaki bağı sağlayan yapılardandır. Aristoteles, örtük tasımların gereçlerini “olasılıklar ve göstergeler” (Aristoteles, 1995: 41)

Aristoteles’in retorik kuramında ikna araçları içinde en çok örtük tasımı önemsemesinin nedeni, hatip ile dinleyici arasında kurulan bağdır. Hatip, ustaca kullandığı örtük tasım ile boşlukları dinleyicinin hafızasından hareketle kendi amaçları için doldurur. Bu nedenle retorik,  günümüzde ikna amaçlı siyasal konuşmalar içinde yaygın şekilde kullanılmaktadır.

 

Kaynakça

Aristoteles (1995). Retorik. Çev.:Mehmet H.Doğan, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Burnyeat, M.F. (1996). “Enthymeme: Aristotle on the Rationality of Rhetoric”, İçinde:Amelia O.Rorty. Essays on Aristotle’s Rhetoric. Berkeley: Univ. of Calif. Press.

Carter, J.E. (1999). Peter Ramus and English Rhetoric from the Sixteenth to the Nineteenth Century. Georgia Devlet Üniversitesi: Yayınlanmamış Doktora Tezi.

Cevizci, A (2009). Felsefe tarihi. İstanbul: Say Yayınları

Garver, E. (1986). Aristotle’s “Rhetoric” as a Work of Philosophy. Philosophy & Rhetoric, 19(1), 1-22. Retrieved from http://www.jstor.org/stable/40237460

Herrick, James A. (2005). he History and Theory of Rhetoric: An Introduction. Allyn & Bacon.

Rapp, Christof, “Aristotle’s Rhetoric”, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2010 Edition), Ed.: Edward N. Zalta (ed.), URL = <https://plato.stanford.edu/archives/spr2010/entries/aristotle-rhetoric/>.

Rorty, A. (1996). Essays on Aristotle’s Rhetoric. Berkeley: Univ. of Calif. Press.

Ross, D. (2011)ç Aristoteles, Çev.: Ahmet Arslan, İstanbul: Kabalcı.

Russell, B. (1983). Batı Felsefe Tarihi İlkçağ/Ortaçağ/Yeniçağ. İstanbul: Say.